Монгол хэл нь асуудалтай байгаа юмуу? Монгол хэлний талаарх бодлого зохицуулалт асуудалтай байгаа юмуу гэдгээ ойлгоогүй яваа гишүүн Г.Батхүү

“Монгол хэлний тухай хууль” санаачлан боловсруулсан гэх УИХ-ын гишүүний үг, өгүүлбэрийн найруулга энэ бүхэн дээр алдаа хайсангүй ээ. Харин хууль гаргахын учир шалтгаан, хамрах цар хүрээ, өнөөгийн монгол хэлний байр байдлыг мэддэг нэгэн байна уу гэдэгт төвлөрч ярилцлагыг нь уншлаа. Энэ хүн өөрөө монгол хэлээ мэддэггүй юм байна, юун тухай асуудал гэдгээ ойлгоогүй яваа юм байна, бусдаас сонссон хэдэн үгэндээ л эргэлддэг, өмнөх болон боловсруулж байгаа хуулийнхаа ялгааг таниагүй, хэл соёл түүхийг дөвийлгөн яригч этгээд юм байна даа гэсэн дүгнэлтэнд хүрэв.

Монгол хэлийг хамгаалах зорилгоор нэр бүхий гишүүд Монгол хэлний тухай хуулийн төслийг боловсрууллаа гэсэн тухайд нь:

Хамгаалах биш ээ гишүүн ээ.  Хамгаалах хайрлах хадгалах нэрийдэлд багтах зүйл чинь музейн үзмэрүүд, за тэгээд дархан цаазат амьтад юм шүү дээ. Хэл гэдэг хөдлөнги шинжтэй үгийн сан нь баяжигдаж, хэлний зүй нь хөгжиж байдаг болохоор хав дарахын нэр биш юм шүү.

Төрийн албан ёсны хэлний тухай хуульд бол төрийн албан ёсны байр сууринаас хандсан гэсэн тухайд нь: Төрийн албан ёсны байр суурь гэж ямар зүйлийг хэлдэг юм бол? Одоогийн хуульд төрийн албан ёсны бус байр сууринаас хандаж байгаа гэж хэлж байгаа хэрэг юм болов уу? Юуг нь ч би ойлгосонгүй. Төрийн албан ёсны хэлний тухай хуулийн зорилт нь зөвхөн төрийн үйл ажиллагаатай холбогдсон харилцааг зохицуулна гэсэн хэрнээ “5.7.Хот, суурин газрын гудамж, талбайн нэр, хаяг, төрийн байгууллагын нэрийг төрийн албан ёсны хэлээр бичнэ. Эдгээр нэрийг англи хэлээр давхар бичиж болно. 5.16.Төрийн албан ёсны хэлээр гарч байгаа олон нийтэд зориулсан хэвлэл, мэдээлэл нь орчин цагийн монгол утга зохиолын хэлний хэм хэмжээ, нэр томъёог баримтална. 5.17.Төрийн албан хаагч, олон нийтийн хэвлэл, мэдээллийн ажилтан нь монгол хэлний хэм хэмжээ, нэр томъёог хэрэглэх зохих түвшний мэдлэг, чадвартай байна. 5.18.Төрийн албан ёсны хэлэнд дүйх үг, нэр томъёо байхад гадаад үг, нэр томъёо хэрэглэхийг хориглоно” гэх мэтчилэн монгол хэлний тухай хуулийн агуулгад багтах олон заалтыг оруулсан л байгаа юм даа.  Үүнээс харахад Эрхэм гишүүн энэ хоёр хуулийг гарчиглах төдийд өнгөц харж, төрийн албан ёсны гэснээр нь зөвхөн төртэй хамаатай зүйл мэт ухаарч ойлгосон төдийгүй агуулгыг нь холион бантагнуулан ярьсаар л  байна. Иймийн учир энэ хүнийг хууль санаачилсан гэдэгт эргэлзэж, төөрөлдөж байна.

Тэгвэл Монгол хэлний тухай хууль монгол хэлний асуудлыг олон талаас нь авч үзэх боломжийг нээж байгаа. Гэсэн тухайд нь: би бодохдоо хэл асуудалтай биш, хэлний бодлого зохицуулалт асуудалтай юм ш дээ.

Монгол үндэстэн үүсч бүрэлдсэн цагаасаа өөрийн хэлтэй байсан. Тэгэхээр Монгол Улсын түүх хэлтэй холбоотой. Тухайлбал, монголчууд түүхэндээ 10 гаруй төрлийн бичиг үсэг хэрэглэж ирсэн. Энд хадны сүг зургийн тухай онцлон хэлэхийг хүсч байна. Хадан дээр сүг зураг тэмдэглэдэг байсан үндэстэн дэлхийд цөөхөн. Хадны сүг зурагт тухайн үеийн монголчууд ахуй амьдрал, эдлэл хэрэглэл, шашин шүтлэг гээд бүх зүйлийг тэмдэглэсэн байдаг онцлогтой гэсэн тухайд нь:

Түүх соёл хэлээ дөвийлгөж цээжээ дэлдсэн яриа энэ дунд хэрэггүй шүү гишүүн ээ. Хүннү  бичигтэй байсан уу үгүй юу гэдэг бол тодорхойгүй хэвээрээ байгаа.  Учир нь яг бодит баримт ганц ч байхгүй. Сүг зураг гэдэггүй.  Хадны зураг хэмээдэг. За тэгээд хадны зурагтай үндэстэн дэлхийд цөөхөн гэж худлаа яриад яахав.  Дэлхийн бараг бүх улсад хадны зураг байгаа.

Ер нь монголчууд энэ олон бичиг үсгийг хэрэглэж ирэхдээ хүн төрөлхтний бичиг үсгийн түүхэн замналаас гажаагүй. Дүрс үсэгнээс эхлээд утгын үсэг хүртэл хөгжиж ирсэн. Тиймээс Монгол хэлний тухай хуулийн төсөлд монгол бичгийн талаар тодорхой тусгаж өгсөн байгаа. Хууль санаачлагчдын зүгээс уйгаржин, худан, хуучин монгол бичиг гэж нэрлэх санал гарч байсан. Гэхдээ хэл шинжлэлийн нэршиж тогтсон нэр томьёоны дагуу монгол бичиг гэж нэрлэх нь зүйтэй гэж миний бие үзэж байгаа. Монгол бичиг хэд хэдэн чухал онцлогтой. Нэгд, босоо бичиг. Дэлхийн таталцлын хуулийн бичиг үсэгтээ шингээж өгсөн цорын ганц ард түмэн бол монголчууд Хоёрт, монгол бичиг татлагын хэлбэртэй.
Албан хэрэг хөтлөлтийг шуурхай явуулахад зохимжтой гэсэн үг. Одоо монгол бичгийг уран бичлэгтэй холбож хэрэглэх болж. Тэгвэл эвхмэл бичгийн төрлийг нь бас сонирхоод үзээрэй гэсэн санааг энд хэлмээр байна гэсэн тухайд нь:

Монгол бичгийн чухал онцлог гэж яг юун дээр үндэслэж гаргасан нь тодорхойгүй. Өнөөдөр хүртэл орхигдолгүй хэрэглэгдэж ирсэн чухал онцлогийн тухай ярьж байна уу, өнөөдөр хэрэглэх шаардлагатай чухал онцлогийн талаар  ярьж байна уу? аль нь ч байсан гол онцлогийг дурдсангүй. Монгол бичиг өнөөг хүртэл уламжлагдаж ирсэн чухал онцлог нь таталцлын хуулийг мэдэрч, хурдан бичдэгтэй байгаагүй болно. Монгол бичгийн өнөөг хүртэл уламжлагдаж ирсэн хамгийн гол онцлог нь монгол хэл, аялгуунд зохицсон байдагт оршино. Бүр тодруулбал, монгол бичиг нь залгамал хэлний онцлогт тохирсон, үг бичихэд үгийн язгуур, дагаврууд нь тогтвортой, нэг язгуураас үүдэлтэй үгс нь тодорхой харагддаг, цаашилбал энэ онцлог дээр тулгуурлаж монгол хэлний үгийн баялагаа нэмэгдүүлэх ч боломжтой байдаг билээ. Бичиг үсэг, үсэгзүйн шийдэл талаас авч үзвэл, ганц таталган бичгийг онцлог болгож ярих нь учир дутагдалтай. Хичээнгүй, таталган, гүйлгэн, төмөр, хулсан үзгийн, бийрийн гэх мэт олон төрөл зүйл байх бөгөөд тэдгээр нь ч өөр өөрийн онцлогтой үүрэгтэй. Монгол бичиг нь хөгжлийнхөө явцад олон зүйл тигтэй болсон нь тухайн цаг үеийн онцлог шаардлагаар бий болсныг харуулдаг. Бусад улс үндэстний бичиг үсэгт ч байдаг л зүйл. Үүн дээр нэмээд худан гэж хэлдэггүй худам л юмсан.

1993 онд батлагдсан Төрийн албан ёсны хэлний тухай хууль төрийн бодлогод нийцүүлэхийг эрмэлзсэн гэсэн тухайд нь:- энэ хууль 2003 онд батлагдсан. 

Юуны түрүүнд монгол хэлний өв соёл, өв уламжлалын асуудлыг хуулийн үзэл баримтлалд суулгаж өгөх ёстой гэж хууль санаачлагчид үзсэн гэсэн тухайд:

Хэлний өв соёл, өв уламжлал гэсэн үг нь өргөн хүрээний ойлголт мэт харагдаж хэлж ярихад их сайхан сонсогдох боловч яг юуг хэлээд байна вэ? гэсэн тодорхойлолт байхгүй. Ер нь бид өнгөрсөн зүйлээ хөгжүүлэн шинэчлэх бус яг тэр хэвээр нь хав дарж хөдөлгөхгүй байхыг өв соёл, өв уламжлал гэж хамгаалдаг. Хэл бол хөдлөнги шинжтэй ямагт хувьсан өөрчлөгдөж байдаг зүйл бөгөөд тухайн үеийнхээ харилцааг зохицуулж, мэдлэг мэдээллийг зөв ухаарч ойлгоход хамгийн чухал хэрэглүүр болдог. Тиймээс хэлний өв соёл, уламжлалын асуудал гэх мэт сүржин үгээр ярихаас илүү хэлийг хөгжүүлэх талын асуудлыг үзэл баримтлалд суулгаж өгөх ёстой.

Шинжлэх ухааны нэр томьёог монгол хэлнээ хөрвүүлэн ашиглах, боломжгүй тохиолдолд монгол хэлний үгсийн санд оновчтой хэлбэрээр хэвшүүлэн буулгана гэж зааж өгөх саналтай байгаа гэсэн тухайд:

Хөрвүүлэх, орчуулах гэх үгсийн ялгааг мэддэггүй бололтой. Хөрвүүлэх гэдэг нь нэг хэлний хоёр өөр бичгээс нөгөө рүү нь яг байгаагаар нь өөрчлөхийг хэлнэ. Кирилээс монгол бичиг рүү хөрвүүлэх, монгол бичгээс кирил рүү хөрвүүлэх гэх мэт. Орчуулна гэдэг нь гадны хэлийг өөрийн хэлний онцлогт тохируулж утгачилж бичихийг хэлнэ. Тэгэхээр нэр томьёоны тухайд хөрвүүлэх гэдэг үг хамаатах ч үгүй. Мөн түүнчлэн нэр томьёог хэл шинжлэлийн үүднээс ямар зарчим баримталж бичих асуудал нь энэ хуульд зохицуулагдаагүй байна. Жишээ нь, галиглах, орчуулах эсэх гэх мэт.

-Монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл. Казах, Тува бол Түрэг язгуурынх. Казах иргэд Баян- Өлгий аймагт голлон, бусад аймаг, дүүрэгт тархан суурьшсан. Тувачуудын хувьд Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур, Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд амьдардаг. Ховд, Увс аймагт цөөн тооны Тувачууд бий. Энэ хүмүүсийн хэлний эрхийг хамгаалах талаар хуулийн төсөлд тусгасан байгаа. Өнөөдөр Баян- Өлгий аймагт ерөнхий боловсролын сургуульд казах хэлийг сургалтын хөтөлбөрийн дагуу заадаг. Гэхдээ ингэж дунд сургуульд хэлээ эзэмших боломж бүрдүүлсэн байж цаашаа нийгмийн харилцаанд яаж орох талаар тусгаагүй, тодорхой бус байгаа. Хөвсгөл аймгийн Цагааннуурттува хэл заадаг нэг сургууль бий. Тэгэхээр казах, тува иргэдийн хэлийг хамгаалах талаар төрөөс тууштай дэмжих шаардлагатай. Тэдний уламжлалт өвөрмөц зан заншил, соёл түүх, өвийг хадгалж хамгаалах учиртай. Энэ талаар хуульд тодорхой зохицуулалт хийж өгч байгаа гэсэн тухайд нь:

Үндэсний цөөнхийн хэл соёлын талаар  “Монгол хэлний тухай хууль”-д бүртийх  ч заалт алга байна даа гишүүн ээ.
 Харин халаагаа өгч байгаа  2003 оны “Төрийн албан ёсны тухай хууль”-ийн 5.14.Суралцагчид /Монгол Улсын иргэн/-ын дийлэнх олонхи нь хүн амын өөр хэл бүхий үндэсний цөөнх байвал сургалтыг тухайн хэлээр явуулж болно. 5.15.Энэ хуулийн 5.14-т заасан суралцагчдад боловсролын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагын баталсан хөтөлбөрийн дагуу төрийн албан ёсны хэлний мэдлэгийг эзэмшүүлнэ. Казах иргэдэд үндэсний болон төрийн албан ёсны хэлийг зааж сургахад дэмжлэг үзүүлнэ./ заалтыг оруулж өгсөн байх юм.

Монгол хэлэнд найруулгын олон төрөл байдаг. Сонин сэтгүүлийн, албан бичгийн, ярианы, шинжлэх ухааны зэрэг гэсэн тухайд нь:

Буруу зөрүү сонссоноороо нэрлэсэн бололтой. Сонин нийтлэлийн, албан бичгийн, уран зохиолын, эрдэм шинжилгээний гэх олон биш тогтсон 4 найруулгын төрөл байдаг.

Төрийн албан хаагчдын тухайд Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөлөөс баталсан агуулгын дагуу төрийн албанд элсэгчдээс монгол хэлний шалгалт авахаар хуулийн төсөлд тусгасан байгаа.

 Шалгалтыг тодорхой болгох хэрэгтэй. Хэдэн тест бөглүүлээд болоо. Тестээр хүний мэдлэг боловсрол шалгагдахгүй. Өмнө нь автоматаар цээжлээд, цаад учрыг нь мэдэхгүй ороод гялс дугуйлчихна эсвэл нөгөө буудах гээч нь болдог.  Гадаад орнуудад эссе бичээд бүр цаашлаад ярилцлаганд оруулдаг. Зөвтгөх тайлбар хийхдээ эссе, ярилцлага гэхээр зардал мөнгө их гардаг гэсэн хариулт л өгдөг дөө та нар.

Энэ хүрээлэн монгол хэл бичгийн нэгдмэл дүрэм боловсруулах, монгол хэлний шалгалтын агуулгыг гаргах, цахим орчинд монгол хэл бичгийн алдааг хянах программ боловсруулах гээд олон үүрэг хүлээнэ.

Холиод солиод л байна уу даа. Цахим орчинд монгол хэл бичгийн алдаа засах программ боловсруулах үүрэг нь 22.1 /хүрээлэн/ бус мэдээл харилцаа холбооны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллагын хийх  ажил байлаа.  /Хуулийн 15.1.2-д зааснаараа/.

Энэ хууль иргэнд буюу надад хэрэг болох болов уу? монгол хэлний хөгжилд яахын аргагүй хэрэгтэй хууль мөн үү? Эсвэл зүгээр л тунхаг бичиг үү? Бүр хэсэг бүлэг хүмүүсийн хувааж идэх мөнгөний эх үүсвэр төрөх гээд байна уу? Эх хэлний боловсролын төлөөх хүсэл зорилгод минь юугаараа таарч нийцэж байгааг ухаж ойлгох гэж хичээлээ.Хууль гарвал сайн сайхан биш харин хүртээмжтэй хууль байгаасай, тэр нь хэлний хэдэн эрдэмдтийн ажлыг өргөх биш, нийгэмд л тустай байвал болох нь тэр.

Г.Сүлд-Эрдэнэ /хэл бичгийн ухааны докторант/

"Монгол хэлний тухай хууль"-ийн алдаанууд

Уг хуулийг бүтнээр уншиж дуусаад эх хэлний боловсролын төлөө юу хийхээр төлөвлөсөн, ямар байгууллагууд хийх, хэн хариуцлага хүлээх, төрийн болон иргэний үүрэг гэх мэт зүйлсийг ухаж ойлгох гэж хичээлээ. Хуулийн өмнө иргэн бүр тэгш эрхтэй, хууль гэдэг аливаа зүйлийг цэгцлэх,  дүрэм журамд оруулах тийм зорилготой байдаг болов уу гэж мөхөс би бодно. 

Асуудлууд:  

1.      Манай улс төрийн бодлого, зохицуулалт алдагдсаны улмаас иргэд, түүний дотор төрийн болон хэвлэл мэдээллийн байгууллагад ажиллагсдын эх хэлний мэдлэг ихэд доройтсон. Уг хуульд зааснаар энэ бүгдийг цэгцлэх /5.2 монгол хэл, бичиг үсгийг эзэмших, хэрэглэх, хамгаалах, хөгжүүлэх бодлого боловсруулах, түүний хэрэгжилтийг хангах нь төрийн үүрэг мөн/         /5.5 Монгол хэлний хэм хэмжээг дагаж мөрдөх нь иргэн бүрийн үүрэг мөн / гэж      заагласан нь дутагдалтай санагдаж байна. Иргэн бол дагаж мөрдөх л үүрэгтэй гэж заасан нь  хэл судлаач, шинжээч, орчуулагч, толь бичиг зохиогч иргэн миний хийх ажлыг шууд хорьж байгаатай агаар нэг байна. Залуу эрдэмтэн  судлаачидтайгаа хамтран төрийн бус байгууллага байгуулан “хэл шинжлэлийн цуврал толь бичиг” эрхлэн гаргаж, судалгаа хийж,  эх хэл сэтгүүл эрхлэн гаргаж эх хэлний боловсролын төлөөх ажлууд яах болж байна. Учир нь энэ хуульд мэргэжлийн байгууллага,  монгол хэлний мэргэжлийн хүмүүс судлаачдын үүрэг гэсэн заалт огтоос алга байна. /21.1 хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл-нь хууль батлагдах нь тодорхой гэж үзээд аль хэдийн байгууллагдсан сурагтай. Нээлттэй сонгон шалгарлуулт, мэдлэг чадвараараа өрсөлдөх боломж ч өгөхгүй хойно доо...

2.      /4.1.1“Төрийн албан ёсны тухай хэл”- гэж төрийн байгууллага, хуулийн этгээдийн аливаа үйл ажиллагаа явуулах, албан хэрэг хөтлөх орчин цагийн утга зохиолын болон аман ярианы монгол хэлийг хэлнэ/Энэхүү заалт их ерөнхий, үг хэллэгийг оновчтой сонгоогүй, ойлголтыг хольж хутгасан байна. Тухайлбал:

-Төрийн албан ёсны хэл нь утга зохиолын хэл, аман ярианы монгол гэсэн хоёр хэлийг хэлж буй мэт. Мөн  яриа хэлбэрээр илэрч байгаа нь л монгол хэл гэж ойлгогдогдохоор заасан байна. Иймд монгол хэл гэж юу вэ? утга зохиолын хэл гэж юу вэ?, бичгийн хэл гэж юу болох? аман ярианы хэл гэж юу вэ? гэдгийг сайтар ялган ухаарах ёстой болов уу.

Үүний ялгааг цухас дурдахад: Учир нь орчин цагийн утга зохиолын хэл гэдэг нь халх аялгуун дээр суурилж нийт монгол аялгуутны хэлний зарчмыг журамлаж, хэлзүйн дүрмийг чанд баримталсан байдаг бөгөөд бичиг болон аман яриан гэсэн хоёр хэлбэрээр илэрдэг. Харин монгол хэл гэдэг дэлхий дахинд тархан амьдарч байгаа болон монгол улсад аж төрөн суугаа нийт монгол аялгуутны хэл юм.

-Мөн албан хэрэг хөтлөхдөө аман ярианы монгол хэлээр бичиж найруулах юм шиг ойлгогдож байна. Гэтэл албан хэрэг хөтлөхдөө албан бичгийн найруулгаар бичнэ гэсэн журам байдаг. Үүнтэй зөрчилдөж байна. Ер нь төрийн байгууллага, хуулийн этгээд үйл ажиллагаа явуулах нэг хэлбэр нь албан хэрэг бичиж хөтлөх бус уу.

3.      Удаах зүйл нь бичиг үсэг сонгон хэрэглэх тухай асуудал. Үүнд: кирил монгол бичиг, үндэсний монгол бичиг 2-ын алийг нь яг сонгох гээд байгаа нь учир дутагдалтай байна. Эхийг нь эцээхгүй, тугалыг нь тураахгүй гэдэг шиг монгол бичгээ хаяж гээж бас болохгүй гээд байдаг, шууд монгол бичгээ авч хэрэглэе гэхээр мэддэг хүн байхгүй байдалд орчихоод /11.1.2 Монгол хэл, бичиг үсгийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх, хамгаалах, хөгжүүлэх, үндэсний монгол бичгийн хэрэглээнд албан ёсоор шилжих дунд болон урт хугацааны үндэсний хөтөлбөр дүрэм журам үндсэн чиглэл боловсруулж хэрэгжүүлэх/гэж хамгийн сүүлд оруулсан нь явцуу зорилго мэт сэтгэгдэл төрүүлж байна.

4.      /6.5 Бүх шатны сургалт, эрдэм шинжилгээний ажилд шинжлэх ухааны нэр томьёог монгол хэлнээ орчуулан хэрэглэхийг эрхэмлэнэ. /эрхэмлэнэ гэж оруулсан нь бас л 2 талтай.  Энэ заалтыг хасаад 22.1 эрх бүхий судалгааны байгууллагын үүрэгтээ тусгаж өгвөл зохилтой.  Үүн дээр нэмээд /22.2.3 холбогдох мэргэжлийн байгууллагын тусламжтайгаар гадаад нэр томьёог монгол хэлнээ орчуулах/гэсэн нь бас л худлаа заалт байна. Холбогдох ямар мэргэжлийн байгууллага гэж? Монголд хаана тийм байгууллага байсан юм. хөгжмийн нэр томьёог Н.Жанцанноров, хүнсний нэр томьёог Ч.Онгоодой, ургамлын нэр томьёог Ч.Санчир гуай гэх мэт эрдэмтэд өөрсдийн хийж байгаа ажилдаа хамааруулан мэргэжлийн нэр томьёогоо цэгцэлсээр өдийг хүрсэн. Энэ заалтыг 22.2.3эрх бүхий судалгааны байгууллагад нэр томьёоны тасаг ажиллуулан салбар шинжлэх ухаан бүрээс нэр томьёо судлаач орчуулагчдыг тогтмол оролцуулан нэр томьёог орчуулна гэж заавал сая харин тодорхой болж байна. 

5.      /9.1.5 монгол хэл, бичиг үсгээ хамгаалах, хөгжүүлэх талаар идэвх санаачилгагаргасан иргэн, хуулийн этгээдэд дөрвөн жил тутамд Монгол улсын ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал олгох/энэ мэтийн худлаа заалтаар хуулиа гоёод дэмий биз ээ. Ерөнхийлөгчийн гаргасан монгол бичгийн үндэсний хөтөлбөр I,II-т санаачилга гаргаж ажлууд өрнүүлж, бүхэл бүтэн монгол бичгийн зөв бичихзүйн дүрмийг толийг хийгээд танилцуулж байхад Монгол бичгийн хөгжилд хувь нэмэр оруулсан хувь хүн байгууллага нэртэй шагналаар ханандаа монгол бичгийн бичвэрүүд хадсан зоогийн газрыг шалгаруулж байсныг тодхон санаж байна. 

6.      Хууль зөрчигчдөд хүлээлгэх хариуцлага /8дугаар бүлэг//23.1энэ хуулийн холбогдох заалтыг зөрчсөн албан тушаалтныг нэг сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг таваас арав дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр, хуулийн этгээдийг нэг сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг арван таваас хорь дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр тус тус торгоно/

/23.2 энэ хуулийн 6.1.7, 6.1.8, 6.3, 7.2, 16.1.1, 16.2 дахь заалтыг зөрчсөн хуулийн этгээд эрх бүхий байгууллагын шийдвэрийн дагуу зөрчлийг арилгах арга хэмжээ аваагүй, зөрчлийг хоёроос дээш удаа давтан гаргасан бол тухайн хуулийн этгээдийн үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрлийг цуцална./ гэж захиргааны шийтгэлүүд ноогдуулах нь хуулийн этгээдэд дан гагц хамааралтай байгаа нь шударга бус байна. /22.1 бүхий эрх бүхий судалгааны байгууллага,/ /21.1 хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл/ ажлаа хийхгүй, өргөн барьсан 22.2.7-д зааснаараа нэр томьёоны талаар иргэн, хуулийн этгээдийн санал хүсэлтийг хүлээн авч шийдвэрлэж өгөхгүй, эсвэл удаашралтай, эсвэл бүр таг болчихвол тус эрх бүхий байгууллагуудад хариуцлага торгууль, захиргааны шийтгэл ноогдуулахгүй нь өрөөсгөл байна. /Урьд бид 100 нэр томьёог орчуулаад өгөөчээ хэмээн төрийн хэлний зөвлөлөөс авхуулаад ерөнхий сайдад хүртэл өргөн барьж байсан. Ямар ч хариу албан бичиг өгөөгүй таг болцгоодог/ 

7.      /6.4 Газар нутаг, гудамж, зам талбайн гадаад нэр оноох асуудлыг нутгийн өөрөө удирдах байгууллага энэ хуулийн 21.1-д заасан эрх бүхий байгууллагатай /хэлний бодлогын зөвлөл/ зөвшилцөн шийдвэрлэнэ/энэ заалтын тухайд ямар ч харилцан уялдаа бий болохгүй нь тодорхой. Наанадаж нутгийн өөрөө удирдах зөвлөл гэдэг байгууллага нь: иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын дарга, нарийн бичиг, хүн амын тооноос хамаараад 15-40 төлөөлөгчөөс бүрдэх бөгөөд /21.1 ерөнхийлөгчийн дэргэд ажиллах хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл/-тэй хаанаа ямар бололцоо боломжоор нэр хаяг оноох асуудлаар зөвшилцөөд шийдвэрлээд явах уу? Удаах асуудал гэвэл: Гадаад нэр оноосон тохиолдолд давхар монгол хэлээр байх эсэх нь тодорхойгүй.Мөн нутгийн өөрөө удирдах байгууллага ямар үүрэг гүйцэтгэж энэ асуудалд оролцох нь тодорхойгүй байна. Хэлний хөгжилд саад болж байгаа зүйл гэхээр нь нүдэнд орсон хог, шүдэнд орсон мах мэтээр гудамж талбайн гадаад хаяг мэт дан ганц өрөөсгөлөөр сэтгээд, тэдгээр хаягуудыг л хуулаад авчихвал хэлний дархлаа тогтоно хэмээн сэтгэхээс наана хэл шинжлэлийн үүднээс ямар зарчим баримталж бичих асуудал нь зохицуулагдаагүй байна. Жишээ нь ямар хэлээр оноох, галиглах эсвэл тухайн хэлний үсгээр бичих эсэх гэх мэт. 

8.      /6.1.2 Төрөөс олгосон зөвшөөрлийн дагуу гадаад хэлээр сургалт явуулдаг байгууллагаас бусад бүх шатны боловсролын байгууллагын сургалтыг монгол хэлээр хөтлөн явуулна/гэсэн заалтаас ямар шалгуураар зөвшөөрөл олгох нь тодорхойгүй. Дараагийн ойлголт нь зөвшөөрөл авсан энэ байгууллагаас бусад боловсролын байгууллагын сургалтыг монгол хэлээр хөтлөн явуулах юм байна гэтэл:  /16.2 энэ хуулийн 16.1.1 дэх заалт эрхий бүхий байгууллагын зөвшөөрлөөр гадаад хэлээр сургалт явуулдаг боловсролын байгууллагад монгол хэл, үндэсний монгол бичиг, уран зохиолын хичээлийг эрх бүхий байгууллагаас баталсан хөтөлбөр, агуулга, стандартын дагуу явуулна/ гэж заасан нь 6.1.2 заалттайгаа зөрж байна. Төрөөс олгох зөвшөөрөл, эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөл гэх мэтийн холио солио байх мэт. 

9.      /21.7.1 монгол хэл, бичиг үсгийг хэрэглэх, хамгаалах, хөгжүүлэхтэй холбоотой бодлого боловсруулж, монгол улсын ерөнхийлөгчид өргөн мэдүүлэх/- энэ нь 5.2-т заасан /монгол хэл, бичиг үсгийг эзэмших, хэрэглэх, хамгаалах, хөгжүүлэх бодлого боловсруулах, түүний хэрэгжилтийг хангах нь төрийн үүрэг мөн./ Логикийн хувьд зөрүүтэй байна. Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл нь бодлого боловсруулах юм бол хуулийн урд хэсэгт 5.2-т төрийн үүрэг гэх мэт илүү зүйл нурших хэрэггүй биз ээ. 

10.  /22.2.6 монгол хэл бичгийн зөв бичих дүрэм, хэрэглээтэй холбоотой стандартыг хянах, монгол хэлний батлагдсан хэм хэмжээнд нийцэж байгаа эсэх талаар дүгнэлт гаргах/ хэрэглээтэй холбоотой стандарт гэж юу байдаг юм? Сургалтын стандарт гэхээс бус хэрэглээний стандарт гэж юм байдаггүй шүү дээ. Энэ заалтыг Монгол хэлний хэрэглээг зөв бичих дүрэм болон утга зохиолын хэм хэмжээнд нийцэж байгаа эсэхийг хянаж, дүгнэлт гаргахгэвэл ойлгомжтой болно.

11.  /22.2. 4 газар нутгийн оноосон нэрийг толь бичигт оруулах, жигдлэх олон улсын газарзүйн нэрийн тольд бүртгүүлэх талаар энэ хуулийн 22.1-д заасан эрх бүхий байгууллагад санал гаргах/- гэсэн нь 22.1-ын эрх бүхий байгууллагын үүрэгтээ өөрөө өөртөө санал гаргах гэсэн нь алдаатай байна.

Г.Сүлд-Эрдэнэ /хэл бичгийн ухааны докторант/

УИХ ГИШҮҮН “ШУДАРГА ЁС” ЭВСЛИЙН БҮЛГИЙН ДАРГА Н.БАТЦЭРЭГ БОДОХООСОО ӨМНӨ ЯРЬДАГ НЭГЭН БОЛОЛТОЙ.

Хууль боловсруулсан гэх УИХ-ын гишүүний  үг, өгүүлбэрийн найруулга энэ бүхэн дээр алдаа хайсангүй ээ. Харин хууль гаргахын учир шалтгаан, хамрах цар хүрээ, өнөөгийн монгол хэлний байр байдлыг мэддэг нэгэн байна уу гэдэгт төвлөрч ярилцлагыг нь уншлаа. Миний богинохоон дүгнэлт бол энэ хүн өөрөө монгол хэлээ мэддэггүй юм байна, ярихаасаа өмнө боддоггүй юм байна, бусдаас сонссон хэдэн үгэндээ л эргэлддэг, маргаашийн байтугай хэтийн төлөвлөгөө ч төсөөлөгдөхгүй тууж яваа юм байна даа гэсэн бодол орж ирснээ нуух юун.

Цөөн тоотой улс үндэстнүүдийн соёл үүн дотроос соёлын хамгийн том өв болох- 1. Цөөн тооны улс үндэстэн үү/цөөхөн хүн амтай улс үндэстэн үү 2.   Цөөхөн хүн амтай эсвэл цөөн тооны улс үндэстэнд л хэл нь соёлын өв болдог юм уу гэх эхний ойлгомжгүй өгүүлбэр толгой эргүүлэв.

Хэл эвдрэх үзэгдэл-Ямар хар шуурга, цунами бишдээ.

Манай улсад ч гэсэн сүүлийн жилүүдэд олон нийтийн зүгээс гудамж талбай, албан байгууллагын нэр, хаягт их шүүмжлэлтэй хандах болсон-Үүнээс дүгнэн үзэхэд олон нийт өөрсдөө гадаадаар нэр хаягаа биччихээд өөрсдөө шүүмжлэлтэй хандаж байна гэх утга харагдаж байна. Энэ нь сүүлийн хэдхэн жил ч биш 20-оод жил монгол хэл бичгийн хэрэглээтэй холбоотой төрийн бодлого зохицуулалт алдагдсаны улмаас үүссэн сөрөг асуудлыг өнгөц байдлаар бодож хэлжээ.

Дээр нь олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр ч тэр “эх хэлээрээ зөв ярьж бичихгүй” байна гэж шүүмжилж байна энэ бүхнийг монгол хэлний хуулиар зохицуулах юм.Нэг л ерөнхий эзэн биегүй нуршуу яриа...олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр ямар хүмүүсийг ямар хүн шүүмжилж байна гэж??? Хуулийн зохицуулалт үнэ цэнээ шаварт унагаад хаячхаж байна даа.

Монгол хэл бичиг заах ажлыг саармагжуулснаас болж уг хичээлийн чанар муудаж байгаа, багшлах боловсон хүчинд ч анхаарал бага хандуулж байна гээд олон шалтгаан бий гэх тухайд:

Заах ажлыг саармагжуулснаас гэж хэн саармагжуулсан гэдэг нь байхгүй

Хичээлийн чанар муудаж гэж- хүнсний бүтээгдэхүүн биш дээ

Багшлах боловсон хүчинд ч анхаарал багахандуулж байна- анхаарал хандуулах мэтийн өнгөцхөн хялбар зүйл биш дэг ээ.

Ер нь ч тэгээд хүмүүсийн сэтгэхүйд “гадаад хэл сурвал ажилд ороход амар, монгол хэл төдийлөн амь амьжиргаанд хэрэг болохгүй” гэж нэг тийшээ хэт хэлбийсэн байдлаар хандах болсон гэх тухайд:

Монгол хэлний мэргэжилтэн, албан хаагчийн ажлын байр хомс, үнэ цэнгүй тохиолдолд мэдээж амьжиргаагаа залгуулах нийгэмд эрэлттэй байгаа мэргэжлээр сурч гадаад хэлийг сурах нь ойлгомжтой. Энэ нь хандах гэх өнгөцөөр ч бус энэ байдалд автчихсан л байгаа шүү дээ. Мэдээж монгол хэлээ сур гэж тунхаглахаас наана ажлын байр, монгол хэлний хэрэглээний асуудлыг шийдэх хэрэгтэй.

Тиймээс үндэснийхээ хэл бичгийг хууль эрхзүйн хүрээнд нь хамгаалах, хадгалах, хөгжүүлэхэд анхаарахгүй бол болохоо байсан байна” гэж хэсэг гишүүд үзсэн учраас монгол хэлний тухай хуулийн төслийг боловсруулж, өргөн барьсан. Энэ хуулийг боловсруулах болсон шалтгаан, хуулийн гол агуулга нь энэ юм гэсэн тухайд:

Болохоо байсан байна гэж хэсэг гишүүд үзээд хуулийн төслийг боловсруулсан биш шүү дээ. Сүүлийн жилүүдэд эх хэлний боловсролын асуудлаар олон ч удаа УИХ-д Төрийн хэлний зөвлөлд хэлний асуудлыг танилцуулж, бүр дүлий дүмбэ оргихоор нь шүүхэд хүртэл өгч өдий хэртэй бужигнуулсны үрээр, мөн олон нийтийн санал санаачилга, хөшүүргээр хууль боловсруулах алхам хийснээ хэдхэн гишүүний гавьяа мэтээр бичсэн тань өрөөсгөл л байна шүү.

Урьд нь баталсан төрийн албан ёсны тухай хууль гэж байдаг. Энэ хуульд монгол хэлийг зөвхөн төрийн албаны хүн л хэрэглэх юм шиг заасан байдаг. Өдөр тутмын харилцаа, иргэдийн хувьд огт хамаагүй юм шиг хандсан сул талтай гэсэн тухайд:

Өмнө нь энэхүү хуулиа баталж гаргаж байхдаа бас л сайхан хууль анхны хууль гэцгээж байсан нь тодорхой. Анхнаасаа сайн хууль гаргах нь яасан юм. Энэ тэгээд бас хэний буруу байх вэ??? Хэдхэн жилийн дараагаар дараагийн хэдэн гишүүд миний доор бичсэн алдаа сиймхийнүүдийг бичээд 2014 оны хууль ийм сул талтай. Одоо шинэ хууль маань бүгдийг зохицуулна гээд ярилцлага өгөх вий дээ.

Хэл зөвхөн ярианы, харилцааны хэрэглүүр биш, сэтгэлгээний илрэл юм. Монгол маягаар сэтгэж байгаа бидний түүх, өв соёл энэ бүхнийг илэрхийлж байгаа ганцхан зүйл бол хэл яриа гэх тухайд:

Монгол маягаар сэтгэх гэж өөрөө харин ямар сэтгэлгээгээр ийм өгүүлбэр хэлнэ вэ. Хэлний хэрэглээг хэт дөвийлгөж сэтгэлгээний илрэл гэх зэргээр тодорхойлох нь оновчгүй бөгөөд хэлний нэн тэргүүний үүрэг бол харилцааны чухал хүчин зүйл юм. Яриа болон бичгээр  харилцаж байж сэтгэлгээ нь илэрдэг, хөгждөг.

Тэгээд ч түүхийг сэтгэдэггүй.  Түүх, бичиг соёлын дурсгалыг монгол хэл, бичгээр үлдээж дамжуулдаг.

Энэ хуулиар эх хэлээ хадгалж, хамгаалан авч үлдэхэд үр дүн нь оршиж байгаа юм гэхийн тухайд:

Хэл гэдэг өөрөө хөдлөнги шинжтэй, юун хадгалах, хамгаалах ямар дархан цаазат амьтан биш, үгийн сан нь баяжигдаж, хэлний зүй нь хөгжиж байдаг болохоос хав дарахын нэр бишээ.  Сүүлд нь хэлэхэд хууль нь батлагдаагүй, хэрэгжиж эхлээгүй байхад үр дүн орших тухай юу л цухуйнам....

                                                                               Г.Сүлд-Эрдэнэ  /хэл бичгийн ухааны докторант/

Төрсөн өдрийн баяр гэж

Өнгөрсөн 25 жилд ...      Аав ээжийнхээ бахархалт охин болон өсөн өндийсөөр,  хүнийг хайрлаж басхүү хүнээр хайрлуулж,  хэсэг хүмүүст үгүйлэгдэх орон зай бий болгож, Сүлдээгийнх гэх тодотгол бүхий  бүтээл хийж, аливаа юмыг ид дундаа байхад нь харин амарч цэнгэж , амьдралын сайн сайхан  эрээн мяраан зүйлд дулдуйдалгүй басхүү авталгүй хэмжээ цэнзурээ барьсаар өөрийн гэсэн үзэл бодолтой бие хүн болон төлөвшин ирсэн энэхүү явдал л миний баяр юм даа. 
 

Номгүйгээр амьдарч чадахгүй, хөдөө амьдарч чадахгүй, чамгүйгээр л амьдарч чадахгүй гэж аливаа ямар нэгэн юмнаас  хамааралтай байхгүйгээр зөвхөн өөрөөрөө оршин тогтнож амьдарч чадахаар болсноо өдөр ирэх тусам нас нэмэх тутам мэдрэх сайхан байна.

 

Бага амлаж, амласнаа хий, харин хийнэ л гэсэн бол яс хийж бай
Хэтэрхий тохь тух, зарчим уйтгартай.
Сониуч бай, Сэтгэлтэй бай, Урамтай бай

Амьдрал сайхан байна өө эрхэм хүмүүс минь            Сүлдээ   /2014.05.09/

Учир зүй

Эмэгтэй та  зөвхөн учирзүй, баримт, эрүүл ухаанаар зэвсэглэсэн бол энэ маргаанд би  ялагджээ.